Ngay từ hôm đó, tôi và Ủy ban Khoa học tầng lớp đã bắt tay ngay vào công việc
Hai năm sau, trở về nước tôi lại đấu được gần gụi Anh và giúp việc Anh xung quanh các vấn đề tư tưởng, văn hóa và khoa học. Dân số có kế hoạch khoa học và khả thi sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển vì lợi.
Từ đấy về sau trong thế cuộc tôi, tôi gọi Đại tướng là anh Văn. Hãy bắt tay vào làm đi”. Bắt chước những việc đã làm của Trung Quốc, Đảng ta đã mắc nhiều sai trái trong việc đấu tố tại nông thôn.
Chúng ta đã từng vượt qua mọi khó khăn, từng đánh thắng mọi quân thù thì Đảng giao cho công việc gì cũng khăng khăng phải làm tốt việc ấy. Làm thế nào để dân số không ảnh hưởng tới sự phát triển của kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống của quần chúng. Tôi đã xẻ nửa nhân viên và công cụ của Sở thông tin Việt Bắc, đem đoàn văn công đi theo và xây dựng một cơ quan di động.
Anh Văn rất quan tâm đến vấn đề phổ quát tin chiến thắng, luôn luôn nhắc nhở đồng chí Lê Liêm hoàn thành tốt công việc này.
Anh Lưu Hữu Phước thì ở hẳn với tôi, giúp tôi xây dựng các đoàn văn công phục vụ trận mạc. Còn đại bộ phận ở cách xa tôi chừng 20km. Tôi cảm thấy lòng Anh cũng như lòng Nguyễn Trãi, khi về nghỉ ở Côn Sơn. Về hội họa thì hội tụ các họa sĩ như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Văn Ngoạn, Nguyễn Văn Tỵ… Anh Tô Hoài thì lấy địa điểm tôi làm nơi trú, còn hằng ngày anh đi khắp miền Tây Bắc.
Trước nhất, tôi tổ chức ở Ủy ban một bộ phận nghiên cứu về kế hoạch hóa dân số. Qua những ngày Anh đi nông thôn, những buổi Anh nói chuyện với cán bộ, nông thôn được thanh bình trở lại.
Tôi còn khóc Anh nhiều hơn nữa. Anh là lãnh tụ của toàn dân, là hồn thiêng của non sông. Cơ quan tôi là một trọng điểm lôi cuốn các văn nghệ sĩ. Năm 1980, Anh được giao bổn phận tổ chức kỷ niệm long trọng 500 năm ngày sinh của Anh hùng dân tộc và nhà văn hóa lớn: Ức Trai Nguyễn Trãi.
Anh sống một thế cục khiêm tốn, giản dị, theo cách sống của Bác Hồ. Hôm nay toàn quốc khóc Anh như đã khóc Bác Hồ. Trên cơ sở bài viết của mình, Anh bổ sung thêm một số ý kiến do đóng góp của các học giả, rồi đưa bài viết ấy cho anh em xem lại và góp ý thêm. Anh không chỉ được dân chúng trong nước yêu quý mà còn được đông đảo các danh nhân và các nhà khoa học trên thế giới hâm mộ.
Anh được giao nhiệm vụ sửa sai này và đã làm tốt công việc. Tiếng Anh ấy đối với tôi không những thân thiết mà còn khôn xiết linh và tả tinh thần hâm mộ Anh từ đáy lòng tôi.
Tập thể Hội đồng có công văn yêu cầu Bộ Chính trị cử một ủy viên chủ trì. Đồng chí Lê Liêm càng hối thúc tôi thực hiện nhiệm vụ nói trên.
* Anh Văn ơi. Để chuẩn bị cho bài phát biểu chính thức của Đảng và Nhà nước, Anh đề nghị một số các nhà khoa học trong giới Văn - Sử thử ghi những quan điểm cần nêu lên về thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Trãi.
Anh gặp sự không hay trong quan hệ tầng lớp, vẫn luôn luôn vươn lên trên những cái tầm thường ấy để hướng vào những điều lớn lao của dân tộc và nhân loại.
Nhận biết được ý thức ấy, tôi đã viết tặng Anh 10 chữ như sau: Võ công truyền quốc sử Văn đức quán nhân tâm Có nghĩa là: sự nghiệp to lớn của Anh sẽ mãi mãi lưu truyền trong lịch sử.
Mấy bữa nay tôi ngồi khóc viết mấy lời trên, từ đỉnh trời cao, Anh có thấu hiểu lòng tôi?. Câu thơ tâm tình của Nguyễn Trãi cũng là tâm can của Anh những năm ấy: Bui một tấc lòng ưu ái cũ ngày đêm cuồn cuộn nước triều đông Tôi nghĩ lòng Anh lúc đó cũng là lòng Nguyễn Trãi: Ưu dân, ái quốc, nghĩa là yêu nước và lo cho dân.
#?. Tôi lại có dịp gần gũi Anh. Năm 1959, Ủy ban Khoa học quốc gia được thành lập, anh Văn có lần được cử làm chủ nhiệm Ủy ban. Lòng Anh cũng “sớm hôm cuồn cuộn” như lòng Nguyễn Trãi. Đêm nào đồng chí cũng cho người xuống trải chiếu nằm bên cạnh tôi để đợi tôi viết xong thì mang bài về để đưa Anh xem.
Tôi khóc Anh mấy ngày bữa nay, đứt từng khúc ruột. Lúc đó, tôi là Ủy viên kiêm Thư ký Ban Khoa học từng lớp, giúp chủ nhiệm và cùng Tổng thư ký Tạ Quang Bửu, góp phần xây dựng một số viện trước hết của Khoa học xã hội như viện Văn học, viện Sử học, tổ Triết học, tổ Luật học… Thời kỳ Đại tướng được giảm các nhiệm vụ Vào khoảng giữa thập kỷ 80, công việc của Anh bỗng được giảm bớt rất nhiều.
Anh mất đi là một tổn thất lớn của sơn hà, là nỗi chua xót của 90 triệu đồng bào toàn quốc và cũng là nỗi thương tiếc của hàng triệu con người hâm mộ Anh trên toàn địa cầu. Anh là một lãnh tụ có công lao lớn nhất trong sự nghiệp chiến thắng kẻ thù và giải phóng tổ quốc nhưng Anh lại muốn che bớt đi ánh sáng tinh quái của Anh. Bao lăm khách quốc tế đến Việt Nam muốn được đến chào Anh, Anh không tiếp họ ở nhà riêng mà bảo tôi tổ chức một cuộc họp mặt ở cơ quan tôi để Anh đến tham dự.
Anh tài và đức độ của Anh không bao giờ Anh tự nói ra nhưng lại được ghi lại bởi hàng trăm, hàng nghìn bài báo và bút ký của đông đảo tướng sĩ trong quân đội, của các cán bộ Đảng và Nhà nước, của các nhà báo và của các nhà khoa học. Đại tướng Võ Nguyên Giáp và GS Vũ Khiêu đi thẩm tra việc chuẩn bị Hội thảo kỷ niệm danh nhân Nguyễn Trãi năm 1980. Sau thắng lợi Điện Biên Phủ, Đảng ta đẩy mạnh cách tân ruộng rẫy và chỉnh đốn tổ chức.
Một bộ phận nhỏ theo tôi đi sát tiền tuyến và gần gụi Anh. Còn văn hóa và đạo đức của Anh thì trùm lên lòng con đứa ở cả trong nước và ngoài nước.
Tôi rất bực mình hỏi tại sao giao cho Anh công việc ấy, Anh cười bảo tôi: “Hồ chủ toạ đã dạy chúng ta: nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, quân thù cũng đánh thắng. Tôi đã tập trung các chị em trong đội múa xòe của thủ lĩnh cũ của Lai Châu là Đào Văn Long và tổ chức các cháu thành một đội múa xòe phục vụ tiền phương.
Người ta có thể nghĩ rằng, sau bao năm đương đầu, Anh được thanh thoả trong “cảnh điền viên”. Trong thời kháng chiến chống Pháp Trong những năm tháng ấy, anh Văn giao cho tôi làm nhiệm vụ phổ quát tin chiến thắng và kịp thời viết những bài ca ngợi chiến công lẫy lừng của quân dân ta. Tôi nhìn lên tường, đọc lại những lời Anh viết tặng tôi năm tôi 90 tuổi: “Mừng anh Vũ Khiêu, một nhà triết học cách mạng, một chiến sĩ văn hóa anh hùng, năm nay thọ 90 xuân”.
Sinh ra tôi là ba má, hiểu biết tôi lại là Anh. Tôi nghĩ, ngoài những chiến công oắt con ở tiền phương, anh Văn đã góp công lớn trong việc ổn định tình hình Kinh tế - tầng lớp sau cách tân ruộng đất. Những thử thách trước một nhân cách nhẵn Trước những năm tháng tưởng như an nhàn của Anh, Đảng giao cho Anh một công việc mới đó là: Chủ tịch Ủy ban nhà nước dân số và sinh nở có kế hoạch.
Tấm lòng tri ngộ ấy tôi biết lấy gì báo ân?. Với tinh thần trách nhiệm cao, tôi và Hội đồng nghiệm thu đã đọc kỹ và đánh giá cao công trình nghiên cứu của Anh, chỉ đề nghị tác giả bổ sung thêm một số điểm về tư cách Hồ Chí Minh mà chỉ những người gần gụi Bác Hồ như Anh mới nắm được.
Qua cách làm việc đó, tôi học được tính thận trọng, trang nghiêm của Anh trước khi đưa những bài viết của mình ra sức chúng. Bộ Chính trị vì bận công việc đã giao tôi nhiệm vụ chủ trì buổi nghiệm thu đó. Tôi không nghĩ như thế. Trong thời kỳ này, Anh đích thực có nhiều khó khăn mà tôi không tiện nói ra ở đây.
Anh không nghĩ đến bản thân mình mà xoành xoạch nghĩ đến những việc lớn, sẽ tiếp tục diễn ra trên giang sơn ta. Từ hòa bình lập lại trên miền Bắc Anh Văn đã kiến nghị với Trung ương cử tôi đi học lớp lý luận dài hạn tại Học viện Mác - Lênin Trung Quốc.
Vào tháng 6, 7 năm 1956, Bác Hồ cùng lãnh đạo Đảng họp với một số vị cán bộ nòng cốt của Đảng để tự kiểm điểm và duyệt y kế hoạch sửa sai.
Ngày ấy, Ban Tuyên huấn của Đảng ủy trận mạc gồm 5 thành viên: Đồng chí Võ Hồng Cương là Trưởng ban, bốn Ủy viên khác là Thượng tướng Trần Văn Quang - Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, Hoàng Tuấn, đồng chí Hoàng Xuân Tùy và tôi. Đối với tôi, Anh còn là tài sản vô giá của đời tôi.
Dân cày lại khôi phục và củng cố thêm lòng tin đối với Đảng và Bác Hồ. Ngoài việc viết những tài liệu trên, tôi còn huy động cơ quan tôi trực tiếp tổ chức việc cổ vũ dân chúng đóng góp gạo nuôi quân, khích lệ các đoàn dân công chở lương thực ra tiền phương, nhất là động viên dân chúng địa phương phục vụ chiến dịch.
Nhưng Anh lúc nào cũng tĩnh tâm, lạc quan. Đó là những ngày tôi được gần gụi các vị tướng soái của Việt Nam như Nguyễn Chí Thanh, Hoàng Văn Thái, Lê Liêm, Lê Quang Đạo, Nguyễn Chánh, Đặng Kim Giang… Sau khi Lai Châu phóng thích, tôi được anh Văn cử tôi dự đoàn tiếp quản Lai Châu. Của mai sau dân tộc và hạnh phúc của quần chúng. Sau một thời gian Đại tướng bảo tôi bỏ cách xưng hô trịnh trọng là Đại tướng mà gọi là Anh cho thân mật.
Anh được dịp nghỉ ngơi, hằng ngày chơi dương cầm tại gia đình và ngồi du thuyền trên Hồ Tây. Đối với việc chuẩn bị Lễ kỷ niệm và cuộc Hội thảo về Nguyễn Trãi, tôi lại được theo Anh đi kiểm tra các bộ phận có nghĩa vụ về các việc như: nội dung các bài tham luận, chương trình buổi lễ và thể thức tiếp khách quốc tế… Trong kế hoạch nghiên cứu sự nghiệp và cống hiến của chủ toạ Hồ Chí Minh, Anh chịu trách nhiệm soạn một công trình về tư tưởng của Người để đưa ra Hội đồng nghiệm thu.
